Bogurodzica – omówienie

Aby odpowiedzieć na pytanie o funkcję występujących w „Bogurodzicy” archaizmów warto odwołać się do znanego w języku i kulturze przeciwstawienia „sacrum” (świętość) i „profanum” (codzienność). Polska najstarsza pieśń tematycznie sytuuje się w dziedzinie sakralnej, stąd muszą się pojawić językowe wskazówki podkreślające to odniesienie. Prócz samego artystycznego kształtu, analizowane archaizmy miały wywołać u odbiorców świadomość podniosłości przekazu. Poza tym ciekawie umotywowany jest „przebyt”. Otóż tworzy on z rzeczownikiem „pobyt” swoistą parę, z tym samym rdzeniem „byt”, a różnymi prefiksami. Ów wspólny rdzeń wskazuje na ciągłość między ziemskim pobytem a rajskim przebytem, przy zachowaniu ich podziału (tu wkraczają różnicujące przedrostki).

Stylizacja na dawność może dotyczyć również układów ponadzdaniowych, czyli całości przekazu bądź jego większego fragmentu. Taką archaizacją było użycie przez Jana Kochanowskiego w „Odprawie posłów greckich” wiersza białego. Pamiętajmy wszakże, iż wielkim dokonaniem renesansu w Polsce było uformowanie regularnego wiersza sylabicznego z rymowanymi klauzulami. Trzecia pieśń, którą wykonuje „chorus” brzmi, jak to podkreślał sam autor „nie wedla uszu naszych”:
„O bialoskrzydla morska pławaczko, Wychowanko Idy wysokiej,
Łodzi bukowa, któraś gładkiej
Twarzy pasterza Pryjamczyka
Mokrymi słonych wód ścieżkami
Do przezroczystych Eurotowych
Brodów nosiła!”.

Fragment ten w swej budowie wyraźnie różni się od tendencji wersyfikacyjnych w renesansowej Polsce. Wystarczy w tym celu zestawić inne utwory poetyckie J. Kochanowskiego czy wcześniejsze M. Reja. Ta odmienność stanowi zatem wyrazisty sygnał nawiązania do chwytów artystycznych z innej epoki – tutaj oczywiście chodzi o nawiązanie do poezji greckiej i próbę oddania jej kształtu w mowie polskiej. Poza zgodnym z greką brakiem rymowanych klauzul mamy typowo homerycki dwuczłonowy epitet „białoskrzydła” oraz dwukrotnie zastosowaną inwersję. Występuje ona w wersie piątym, poza tym cała kunsztowna apostrofa kończy się orzeczeniem, co bardziej odpowiada składni łacińskiej niż polskiej. W całej „Odprawie…” – czego próbką jest zacytowany fragment – zastosował poeta trzy rodzaje archaizowania: naśladowanie antycznej poetyki (wiersz biały), archaizmy składniowe („białoskrzydła” – nowy w ówczesnej polszczyźnie sposób składania wyrazów złożonych), dwie inwersje. Cel sięgnięcia po te środki organizowania wypowiedzi podyktowany został mitologiczną tematyką utworu oraz samym gatunkiem – Kochanowski nazwał go tragedią.

Dodaj komentarz

Wymagane pola są oznaczone *.