Archaizmy

Język zmienia się na przestrzeni dziejów. Używane niegdyś elementy wymowy, fleksji, słownika czy składni w odpowiedzi na ewoluujące otoczenie, zwyczaje społeczne i językowe (uzus) mogą zanikać, ustępując miejsca innym. Najprostszym do pomyślenia motorem takich zmian są przekształcenia materialnego otoczenia przez działalność ludzką. Pojawiają się nowe przedmioty codziennego użytku, inne sposoby wytwarzania dóbr, organizacji wojska itd. Ale te nowe przedmioty nie wchodzą na pustą scenę, a zastępują, uznane w pewnym momencie za przestarzałe, dzieła rąk ludzkich. Wypierając je, wypierają również związane ze starym porządkiem nazewnictwo.

Po tych wstępnych uwagach łatwo się domyślić, że archaizmy stanowią taki zabieg językowy, który zależy od czasu jego zastosowania i wiąże się ze współczesną (a każda epoka była kiedyś współczesnością) świadomością użytkowników języka. Najogólniej, zabiegi tego typu odkrywamy dzięki zestawieniu dzisiejszego stanu języka polskiego z jakąś jego wcześniej udokumentowaną postacią. Efekty archaizowania jawią się zatem odbiorcy jako elementy posiadające odniesienie do dawniejszych czasów, stąd są one wzbogacone o dodatkowe odcienie znaczeniowe. Mówi się często o takich zwracających na siebie uwagę formach językowych, iż nie są one przezroczyste – skupiamy się bowiem czasem więcej na nich niż na określanej przez nie rzeczy (jeśli taka w ogóle istnieje). Zatem posłużenie się stylizacją na dawność (tak też można nazwać archaizacje) w odczuciu użytkowników języka nie jest neutralne, a posiadać musi jakieś inne – poza samym nazywaniem, określaniem itp. – funkcje.
Użycie archaizmu bez uświadomienia sobie jego stylizacyjnych walorów, bez jakiegoś komunikacyjnego wykorzystania jego nacechowania językoznawcy uważają za usterkę językową (posłużenie się formą nie tyle błędną, ile – ze względów zwykłego porozumiewania się – gorszą). Wszelkie zatem sięganie po archaizmy musi być umotywowane, czyli pełnić taką funkcję znaczeniową, przekazywać taką informację (wartości), których współcześnie używany środek językowy oddać by nie mógł.

Dodaj komentarz

Wymagane pola są oznaczone *.